Google зерттеушісі Пьетро Миотти (Pietro Miotti) Мексика джунглиіндегі ежелгі майя қоныстарын іздеу үшін 48 ЖИ-агенттен тұратын арнайы жүйені іске қосты. Жүйе ресми мемлекеттік тізілімде жоқ археологиялық нысанды анықтады. Алайда көп ұзамай кәсіби археологтар бұл орынды 2025 жылғы ғылыми еңбекте толық сипаттап қойғаны белгілі болды. Бұл оқиға ғылыми жаңалықтар ашудағы жасанды интеллектінің орны мен кәсіби сараптаманың маңыздылығы туралы қызу пікірталас тудырды.
2026 жылдың қарашасында The Verge басылымы Google зерттеушісінің бос уақытында заманауи нейрожелілердің археологтарға қаншалықты көмектесе алатынын тексерген ерекше тәжірибесі туралы жазды.
48 ЖИ-агент ежелгі қоныстарды қалай іздеді
Бұл идея Миоттидің ойына 18 қазанда Перудегі саяхаты кезінде келген. Ол ежелгі өркениеттерді зерттеушілер қазіргі уақытта қандай құралдарды пайдалана алар еді деген сұрақ төңірегінде Gemini, ChatGPT, Claude және Grok нейрожелілеріне жүгінді.
Модельдер қалың өсімдіктердің астындағы жер бетінің үш өлшемді картасын жасауға мүмкіндік беретін лазерлік сканерлеу технологиясы - лидарды (LiDAR) пайдалануды ұсынды.
Археологтар орман астында жасырынған ежелгі қоныстарды, жолдарды, алаңдар мен басқа да құрылыстарды іздеу үшін лидарды көп жылдан бері қолданып келеді.
Миотти Мексикадағы майя өркениетінің аймағын таңдады. Мұнда NASA-ның басқа ғылыми мақсаттар үшін жинаған ашық деректер қоры қолжетімді болатын.
Ол 48 ЖИ-агенттің параллель жұмысын ұйымдастырды. Жүйе шамамен 1200 шаршы шақырым джунглидің лидарлық деректерін суреттерге айналдырып, агенттер оларды адам қолымен жасалуы мүмкін геометриялық құрылымдарды табу мақсатында зерттеді.
Айта кету керек, бұл тәжірибе үшін археологияға арнайы оқытылған компьютерлік көру үлгісі қажет болмады. Агенттер кескіндерді қарапайым мәтіндік нұсқауларға сүйене отырып талдады.
Қайта ашылған ежелгі қала
Табылған нысандардың ішінен Миоттидің назарын тікбұрышты құрылымдары, ашық алаңы және биіктігі шамамен 8-12 метр болатын пирамидасы бар биік төбе аударды.
Зерттеуші агенттерге бұл нысанның бұрын сипатталғанын немесе сипатталмағанын анықтау үшін ғылыми әдебиеттер мен ресми жазбаларды тексеруді тапсырды.
Жасанды интеллект ешқандай сәйкестік таппады.
Осыдан кейін Миотти есеп дайындап, оны Мексиканың Ұлттық антропология және тарих институтына (INAH) жіберді. 21 қазанда ведомство ресми мемлекеттік тізілімде мұндай археологиялық нысанның жоқ екенін растады.
Зерттеуші бұл жауапты маңызды жаңалықтың дәлелі ретінде қабылдап, тәжірибе туралы мақаласын жариялады.
Алайда көп ұзамай археологтар бұл аумақтың 2025 жылы жарық көрген Франсиско Эстрада-Белли және оның әріптестерінің ғылыми мақаласында толық сипатталғанын анықтады.
11 қарашада Миотти жарияланымын жаңартып, оның ЖИ-агенттері шын мәнінде мамандарға бұрыннан белгілі нысанды қайта тапқанын мойындады.
Неліктен ЖИ бұрынғы зерттеуді таба алмады
Басты қиындық ғылыми жаңалықтың түпнұсқалығын тексеру кезінде туындады.
Нысанның мемлекеттік ресми тізілімде болмауы оны ешкім зерттемеген дегенді білдірмейді. Археологиялық есептер мен ғылыми материалдар арнайы журналдар мен экспедиция жазбаларында сақталуы мүмкін.
Сонымен қатар, зерттеушілер ескерткіштердің тоналуы мен заңсыз қазба жұмыстарына жол бермеу үшін археологиялық нысандардың нақты географиялық координаттарын жиі жасырады.
Осы себепті қарапайым координаттар немесе тізілімдер бойынша іздеу жеткіліксіз болды. Жер бедерінің суреттерін, карталарды және жарияланған зерттеулерді өзара салыстыру қажет еді.
Миотти өзінің де, агенттердің де тиісті басылымды өткізіп алғанын мойындады. Оның айтуынша, ЖИ нәтижелерін растау үшін нақты сала мамандарының терең білімі қажет.
Дегенмен ол бұл тәжірибені шағын топтың үлкен көлемдегі географиялық деректерді қысқа мерзімде өңдей алатынын көрсеткен сәтті сынақ деп санайды.
Археологтар не дейді
Бұл оқиға ғылыми қауымдастықтың сыни реакциясын тудырды.
Бирмингемдегі Алабама университетінің археология профессоры Сара Паркак (Sarah Parcak) ғылыми рецензиялау мен нәтижелерді қолданыстағы әдебиеттермен тексерудің шешуші мәні бар екенін атап өтті. Ол мемлекеттік базада мәліметтің болмауын нысанның белгісіздігіне дәлел ретінде қарастыруға болмайтынын ескертті.
Лондон университеттік колледжінің мезоамерикалық археология профессоры Элизабет Грэм (Elizabeth Graham) басқа мәселеге назар аударды: археологтарға әлі толық зерттелмеген мыңдаған нысандар белгілі.
Оның пікірінше, бүгінгі таңда басты кедергі нысандарды табуда емес, экспедициялар мен далалық қазба жұмыстарын қаржыландырудың жетіспеушілігінде болып отыр.
Нысан бұрын сипатталған зерттеудің тең авторы, Словения ғылым және өнер академиясының ғылыми-зерттеу орталығының археология профессоры Иван Шпрайц (Ivan Šprajc) та бұл тәжірибенің жаңалығына күмәнмен қарады.
Ол қашықтан зондтау әдістерін археологтар ондаған жылдар бойы қолданып келе жатқанын атап өтті. Картадан күмәнді құрылымды табу ғылыми тұрғыдан шектеулі ғана нәтиже береді.
Оның үстіне, расталмаған жаңалықтарды жаппай жариялау жасанды интеллект әуесқойларының хабарламаларын тексеруге мәжбүр болатын мамандарға артық жүктеме түсіруі мүмкін.
Бұл оқиға ғылымдағы ЖИ туралы нені көрсетеді
Миоттидің тәжірибесі қазіргі заманғы агенттік жүйелердің мүмкіндіктері мен шектеулерін қатар көрсетеді.
ЖИ деректерді табуды ұйымдастыруға, кескіндерді өңдеуге, келешегі бар нысандарды анықтауға және тіпті шет тілінде ресми хаттар дайындауға қабілетті болып шықты.
Бірақ ғылыми жаңалықты тексеру геометриялық құрылымдарды байқаудан әлдеқайда күрделірек болып шықты.
Ұқсас мәселелер басқа да ғылыми салаларда кездеседі: жасанды интеллект гипотезалар ұсынып, заңдылықтарды таба алады, бірақ қай нәтижелердің бұрыннан белгілі екенін әрдайым дұрыс ажырата алмайды.
Ғылыми ашылуларды бастапқы жарияланымдар мен сарапшылардың пікірлері арқылы тексеру барған сайын маңызды бола түсуде.
Қорытынды: 48 агент лидарлық карталардан археологиялық нысанды тез табуға қабілетті екенін көрсетті. Алайда олар жаңалықтың тың екенін дәлелдей алмады. Бұл оқиға жасанды интеллект ғылыми ізденісті айтарлықтай жеделдете алатынын, бірақ нәтижелерді дұрыс бағалау үшін әлі де кәсіби біліктілік қажет екенін айқын дәлелдейді.
Дереккөздер: